श्री महालक्ष्मी मंदिर
महालक्ष्मी हे कोल्हापूरचे आराध्य दैवत असलेले प्रसिद्ध मंदिर आहे. देवी महालक्ष्मीला कोल्हापूरच्या सर्व लोकांची माता मानले जाते. हे मंदिर सातव्या शतकात बांधण्यात आले असून येथे महालक्ष्मी, महाकाली आणि महासरस्वती यांच्या मूर्ती आहेत.
हे मंदिर हिंदू धर्मातील प्रसिद्ध शक्तीपीठांपैकी एक मानले जाते. शक्तीपीठ म्हणजे शक्तीस्वरूप देवीशी संबंधित पवित्र स्थान. स्थापत्यदृष्ट्या हे मंदिर चालुक्य साम्राज्याच्या शैलीचे असून सुमारे इ.स. ७०० च्या आसपास बांधले गेले असावे.
देवीची काळ्या दगडातील मूर्ती सुमारे तीन फूट उंच आहे. चार हातांची आणि मुकुटधारी देवीची प्रतिमा सुमारे ४० किलो वजनाची आहे. मंदिराच्या भिंतीवर श्री यंत्र कोरलेले आहे. देवीचे वाहन असलेला सिंह मूर्तीच्या मागे उभा आहे. मुकुटावर भगवान विष्णूच्या शेषनागाचे चित्र आहे.
देवीच्या चार हातांमध्ये विविध प्रतीकात्मक वस्तू आहेत:
- खालच्या उजव्या हातात म्हाळुंग (एक प्रकारचे लिंबूवर्गीय फळ),
- वरच्या उजव्या हातात कौमोदकी गदा,
- वरच्या डाव्या हातात ढाल (खेटक),
- खालच्या डाव्या हातात पानपात्र आहे.
या मंदिराचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे देवीची मूर्ती पश्चिमाभिमुख आहे. बहुतेक हिंदू देवतांच्या मूर्ती पूर्व किंवा उत्तर दिशेकडे असतात, परंतु महालक्ष्मीची मूर्ती पश्चिमेकडे पाहते.
किरणोत्सव
मंदिराच्या पश्चिम भिंतीतील एका छोट्या खिडकीतून वर्षातून दोनदा मावळत्या सूर्याची किरणे थेट देवीच्या मूर्तीवर पडतात. या अद्भुत घटनेला किरणोत्सव म्हणतात.
- ३१ जानेवारी व ९ नोव्हेंबर – किरणे देवीच्या चरणांवर पडतात.
- १ फेब्रुवारी व १० नोव्हेंबर – किरणे देवीच्या वक्षस्थळावर पडतात.
- २ फेब्रुवारी व ११ नोव्हेंबर – किरणे संपूर्ण मूर्तीवर पडतात.
मंदिरातील इतर देवस्थाने
मंदिर परिसरात नवग्रह, सूर्यदेव, महिषासुरमर्दिनी, Vitthal-Rakhumai Temple, शिव, विष्णू, Tulja Bhavani Temple इत्यादींची मंदिरे आहेत. तसेच येथे माणिकर्णिका कुंड असून त्याच्या काठी विश्वेश्वर महादेवाचे मंदिर आहे.
दैनिक पूजा व्यवस्था
मंदिरात दररोज पाच वेळा पूजा केली जाते.
- पहाटे ५ वाजता – काकड आरती.
- सकाळी ८ वाजता – षोडशोपचार पूजा.
- दुपारची पूजा.
- सायंकाळची पूजा.
- शेजारती.
प्रत्येक शुक्रवार आणि पौर्णिमेला देवीची उत्सवमूर्ती मंदिर परिसरात मिरवणुकीने फिरवली जाते.
नवरात्र महोत्सव
Navratri हा दहा दिवसांचा मोठा उत्सव असतो. अश्विन महिन्यात साजऱ्या होणाऱ्या या उत्सवात दररोज रात्री ९.३० वाजता देवीला विविध फुले आणि रोषणाईने सजवून मिरवणूक काढली जाते. भारतभरातून लाखो भाविक या काळात दर्शनासाठी येतात.
ललिता पंचमी
या दिवशी देवी महालक्ष्मीची पालखी त्र्यंबोली देवीच्या मंदिरात भेटीसाठी जाते.
अष्टमी
अष्टमीला देवीची चांदीची पालखी शहरातून भव्य मिरवणुकीने नेली जाते. भाविक देवीला ओटी, नारळ, बांगड्या, मिठाई आणि दक्षिणा अर्पण करतात.
रथोत्सव
एप्रिल महिन्यात रथोत्सव साजरा केला जातो. फुले आणि रोषणाईने सजवलेल्या रथातून देवीची चांदीची प्रतिमा संध्याकाळी मिरवणुकीने नेली जाते. रस्त्यावर सुंदर रांगोळ्या काढल्या जातात आणि फटाक्यांची आतषबाजी केली जाते. हजारो भाविक या उत्सवात सहभागी होतात.
कोल्हापूरकरांच्या श्रद्धेचे केंद्र असलेले श्री महालक्ष्मी मंदिर हे धार्मिक, ऐतिहासिक आणि स्थापत्यदृष्ट्या अत्यंत महत्त्वाचे स्थान आहे.