खोलखंडोबा

खोलखंडोबा मंदिर कोल्हापूर शहराच्या उत्तर-पश्चिम दिशेला स्थित आहे. अनेक आख्यायिकांनुसार, कोल्हापूरचे श्री मनाजीराव जगताप हे भगवान खंडोबांचे अत्यंत भक्त होते. ते प्रत्येक अमावस्येच्या रात्री कोणत्याही वाहनाविना पायी चालत जेऊरी येथे जाऊन भगवान खंडोबाची पूजा करत असत. काळाच्या ओघात वृद्धत्वामुळे त्यांना जेऊरीला पायी जाणे शक्य राहिले नाही. त्यांची भक्ती इतकी प्रगाढ होती की जेऊरीचे भगवान खंडोबा यांनी त्यांना स्वप्नात दर्शन देऊन आपल्या वास्तव्याच्या जागेचा संकेत दिला.

दर्शनानंतर श्री मनाजीराव अत्यानंदित झाले आणि सांगितलेल्या ठिकाणी उत्खनन करण्यात आले. तेथे ‘शिवलिंग’ सापडले. त्यांच्या निधनानंतर इतर भक्तांनी तेथे मंदिर उभारले. शिवलिंग जमिनीच्या खोल भागात सापडल्यामुळे या मंदिराला ‘खोलखंडोबा’ असे नाव पडले.

मंदिराचा मुख्य दरवाजा पूर्व दिशेला आहे आणि त्याचा वरचा भाग गोलाकार असून इस्लामी मशिदीच्या शैलीची झलक दिसते. असे म्हटले जाते की हे मंदिर मुघल कालखंडात (सुमारे 13वे–14वे शतक) बांधले गेले.

 

मंदिरामध्ये शिवलिंग जमिनीच्या खोल भागात स्थापित आहे. आतील जागा सुमारे शंभर चौरस फूट आहे. शिवलिंगाच्या मागे पूजा साहित्य ठेवण्यासाठी चौकोनी व्यासपीठ आहे आणि समोर भगवान खंडोबांची पत्नी मानली जाणारी श्री म्हालसाकांत देवीची संगमरवरी मूर्ती आहे. मंदिराची उंची तळापासून शिखरापर्यंत सुमारे 50 फूट आहे आणि विशेष म्हणजे हे मंदिर कोणत्याही खांबांशिवाय उभारलेले आहे. येथे बाणाई देवीचीही मूर्ती आहे. सध्या मंदिराचा जीर्णोद्धार सुरू आहे.