खोलखंडोबा मंदिर

खोलखंडोबा मंदिर कोल्हापूर शहराच्या वायव्य दिशेला स्थित आहे. या मंदिराबाबत अनेक आख्यायिका प्रचलित आहेत. त्यांपैकी एका कथेनुसार, कोल्हापूरचे मानाजीराव जगताप हे खंडोबा देवाचे अत्यंत श्रद्धावान भक्त होते. ते दर महिन्याच्या अमावस्येला कोणत्याही वाहनाशिवाय पायी चालत जेजुरी येथे खंडोबाच्या दर्शनासाठी जात असत.

वयोमान वाढल्यानंतर त्यांना जेजुरीपर्यंत पायी जाणे शक्य राहिले नाही. त्यांच्या अखंड भक्तीमुळे भगवान खंडोबा त्यांना स्वप्नात दृष्टांत देऊन प्रकट झाले आणि आपल्या वास्तव्याचे पवित्र स्थान दाखवले.

दृष्टांतानुसार त्या ठिकाणी उत्खनन करण्यात आले असता तेथे शिवलिंग सापडले. या घटनेनंतर मनाजीराव अत्यंत आनंदित झाले. त्यांच्या निधनानंतर इतर भक्तांनी त्या ठिकाणी मंदिर उभारले. शिवलिंग खोल जमिनीत सापडल्यामुळे या मंदिराला "खोलखंडोबा" असे नाव पडले.

मंदिराचे मुख्य प्रवेशद्वार पूर्वेकडे आहे. मंदिराचा वरचा भाग गोलाकार असून त्याची रचना इस्लामी मशिदीच्या घुमटासारखी दिसते. असे मानले जाते की हे मंदिर मुघल कालखंडात, अंदाजे १३व्या ते १४व्या शतकात बांधले गेले.

मंदिरामध्ये शिवलिंग जमिनीच्या खोल भागात आहे. मंदिरातील अंतर्गत जागा सुमारे १०० चौरस फूट आहे. शिवलिंगाच्या मागे पूजा साहित्य ठेवण्यासाठी चौकोनी जागा आहे. त्यासमोर खंडोबाच्या पत्नी मानल्या जाणाऱ्या म्हाळसा देवी यांची संगमरवरी मूर्ती आहे.

मंदिराची उंची तळापासून शिखरापर्यंत सुमारे ५० फूट आहे. विशेष बाब म्हणजे हे मंदिर कोणत्याही खांबांशिवाय उभे आहे. येथे बाणाई देवी यांची मूर्ती देखील आहे. सध्या मंदिराचे जतन व जीर्णोद्धाराचे काम सुरू आहे.