विशालगड किल्ला

जुने नाव: खेळणा (खिलगिल)

स्थान: कोल्हापूरपासून सुमारे 85 कि.मी. वायव्येस
पायथा गाव: गजापूर
उंची: समुद्रसपाटीपासून सुमारे 1,130 मीटर

संक्षिप्त इतिहास

विशाळगड हा सह्याद्री पर्वतरांगांतील अत्यंत महत्त्वाचा ऐतिहासिक किल्ला आहे. इ.स. 1058 मध्ये शिलाहार राजा नरसिंह याने हा किल्ला बांधल्याचे मानले जाते. सुरुवातीला त्याचे नाव खेळणा (खिलगिल) असे होते.

यानंतर हा किल्ला यादव, खिलजी, बहामनी, विजयनगर आणि आदिलशाही अशा विविध सत्तांच्या ताब्यात राहिला. पुढे मराठा सरदार शंकरराव मोरे यांच्या ताब्यात गेल्यानंतर बहामनी सैन्याने तो पुन्हा जिंकला. याच मोहिमेत भोसले घराण्यातील योद्ध्यांनी घोरपडीच्या साहाय्याने किल्ला सर केल्याची प्रसिद्ध परंपरा सांगितली जाते, आणि त्यानंतर त्यांना घोरपडे ही पदवी मिळाली.

इ.स. 1659 मध्ये छत्रपती शिवाजी महाराज यांनी विशाळगड स्वराज्यात सामील केला.

इ.स. 1660 मध्ये पन्हाळा किल्ल्याच्या वेढ्यातून सुटका करून विशाळगड गाठण्याच्या मोहिमेत बाजी प्रभू देशपांडे आणि फुलाजी प्रभू यांनी पावनखिंड येथे अतुलनीय शौर्य गाजवून स्वराज्यासाठी बलिदान दिले. ही घटना मराठा इतिहासातील सर्वात गौरवशाली प्रसंगांपैकी एक मानली जाते.

छत्रपती संभाजी महाराज यांनी किल्ल्याच्या काही भागांची दुरुस्ती व बळकटीकरण केले. इ.स. 1689 मध्ये छत्रपती राजाराम महाराज जिंजीकडे गेल्यानंतर विशाळगडाने मराठा साम्राज्याच्या महत्त्वाच्या प्रशासकीय केंद्राची भूमिका बजावली. रामचंद्रपंत अमात्य यांनी येथून स्वराज्याच्या कारभारात महत्त्वपूर्ण योगदान दिले.

इ.स. 1844 मध्ये किल्ल्यावर झालेल्या बंडानंतर ब्रिटिशांनी किल्ल्यावरील अनेक वास्तू उद्ध्वस्त केल्या.

विशाळगड हा आंबा घाट आणि आनस्कुरा घाट यांच्या दरम्यान असून सह्याद्री आणि कोकण यांना जोडणारा महत्त्वाचा धोरणात्मक किल्ला मानला जात असे.

पाहण्यासारखी ठिकाणे

• अमृतेश्वर मंदिर


• श्री नृसिंह मंदिर


• तकमक टोक


• सती वृंदावन


• पंतप्रतिनिधी वाडा


• अहिल्याबाई यांची समाधी


• हजरत मलिक रेहान दर्गा


• बाजी प्रभू देशपांडे आणि फुलाजी प्रभू यांच्या स्मृतीस्थळे

निवास व्यवस्था

 

विशाळगड परिसरात स्थानिकांकडे भाडेतत्त्वावर राहण्याची साधी निवास व्यवस्था उपलब्ध आहे.