कोपेश्वर मंदिर
स्थान: कोल्हापूरपासून सुमारे 60–65 कि.मी. पूर्वेस, शिरोळ तालुक्यातील खिद्रापूर येथे, कृष्णा नदीच्या काठी.
संक्षिप्त इतिहास
खिद्रापूरचे प्राचीन नाव कोप्पड असे मानले जाते. कोपेश्वर म्हणजे कोपावलेले भगवान शिव. पुराणकथेनुसार, राजा दक्षाने आयोजित केलेल्या यज्ञात भगवान शिवांचा अपमान झाल्यामुळे माता सतीने यज्ञकुंडात देहत्याग केला. यामुळे भगवान शिव क्रोधित झाले आणि दक्षयज्ञाचा विध्वंस केला. स्थानिक परंपरेनुसार, खिद्रापूर हे ते ठिकाण मानले जाते जिथे भगवान शिव माता सतीची वाट पाहत थांबले होते. जवळील येडूर येथे दक्षयज्ञ झाल्याची स्थानिक श्रद्धा आहे.
हे मंदिर इ.स. 11–12 व्या शतकात शिलाहार राजवटीत बांधले गेले असून, भारतीय शिल्पकलेचा उत्कृष्ट नमुना मानले जाते. पुढे इ.स. 1213 मध्ये यादव राजा सिंघणदेव द्वितीय यांनी मंदिराचा जीर्णोद्धार केल्याचा शिलालेख येथे आढळतो.
मंदिराची वैशिष्ट्ये
- संपूर्ण मंदिर काळ्या दगडात अत्यंत सूक्ष्म कोरीवकामाने बांधलेले आहे.
- मंदिर गजपीठावर उभारलेले असून त्याच्या पायथ्याशी कोरलेल्या 92 हत्तींच्या शिल्पांवर ते उभे आहे.
- मंदिराला पूर्व, उत्तर आणि दक्षिण अशी तीन प्रवेशद्वारे आहेत.
- मंदिरासमोरील स्वर्गमंडप हे छत नसलेले गोलाकार मंडप असून ते मंदिराचे सर्वात वैशिष्ट्यपूर्ण आकर्षण आहे.
- मंदिरात रामायण आणि महाभारत यांतील प्रसंग, अष्टदिक्पाल, देव-देवतांची सुंदर शिल्पे आणि नृत्यांगनांच्या कोरीव मूर्ती पाहायला मिळतात.
- गर्भगृहात कोपेश्वर (भगवान शिव) तसेच धोपेश्वर (भगवान विष्णू) यांच्या मूर्ती आहेत.
- या मंदिराचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे गर्भगृहावर शिखर नाही, जे भारतीय मंदिर स्थापत्यात अत्यंत दुर्मिळ मानले जाते.