सेनापती प्रतापराव गुजर समाधी (नेसरी)

सेनापती प्रतापराव गुजर, ज्यांचे मूळ नाव कुडतोजी गुजर होते, हे छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या सैन्याचे तिसरे सरसेनापती होते. आपल्या अद्वितीय शौर्य, युद्धकौशल्य आणि स्वराज्याप्रती असलेल्या निष्ठेमुळे छत्रपती शिवाजी महाराजांनी त्यांना "प्रतापराव" ही मानाची उपाधी प्रदान केली.

प्रतापराव गुजर यांनी साल्हेरच्या ऐतिहासिक युद्धात मुघल सैन्याचा पराभव करून मराठ्यांच्या लष्करी सामर्थ्याची प्रचीती संपूर्ण भारताला दिली. हे युद्ध मराठा साम्राज्याच्या इतिहासातील एक महत्त्वपूर्ण टप्पा मानले जाते.

इ.स. १६७४ मध्ये राज्याभिषेकापूर्वी आदिलशाहीचा सरदार बहलोल खान स्वराज्यावर चालून आला. नेसरीजवळ झालेल्या युद्धात प्रतापराव गुजर यांनी बहलोल खानाचा पराभव करून त्याला बंदी बनविले. परंतु त्याच्या शब्दावर विश्वास ठेवून त्यांनी त्याला मुक्त केले. ही गोष्ट समजल्यानंतर छत्रपती शिवाजी महाराजांनी प्रतापरावांना कठोर शब्दांत पत्र लिहिले.

स्वतःची चूक लक्षात आल्यावर प्रतापरावांनी बहलोल खानाला पुन्हा पकडण्याचा निर्धार केला. नेसरी येथे बहलोल खानाच्या सुमारे १५,००० सैन्याविरुद्ध प्रतापराव गुजर केवळ १,२०० मावळ्यांसह उभे राहिले. अखेरीस आपल्या वैयक्तिक शौर्याचा आदर्श ठेवत त्यांनी अवघ्या सहा शूर सरदारांसह शत्रूवर धाडसी हल्ला चढविला. या युद्धात प्रतापराव गुजर आणि त्यांचे सहकारी वीरमरण पावले.

प्रतापराव गुजरांच्या बलिदानानंतर आनंदराव मोहिते आणि हंबीरराव मोहिते यांच्या नेतृत्वाखाली मराठा सैन्याने बहलोल खानाचा पराभव करून त्याचा पराभवाचा सूड उगविला. त्यानंतर हंबीरराव मोहिते यांची सरसेनापतीपदी नियुक्ती झाली.

प्रतापराव गुजरांच्या निधनाने छत्रपती शिवाजी महाराज अत्यंत दुःखी झाले. त्यांच्या सन्मानार्थ त्यांनी आपल्या धाकट्या पुत्र राजाराम महाराजांचा विवाह प्रतापराव गुजर यांच्या कन्या जानकीबाई यांच्याशी लावून दिला. पुढे त्या मराठा साम्राज्याच्या महाराणी झाल्या.

प्रतापराव गुजर आणि त्यांच्या सहा सहकाऱ्यांच्या अद्वितीय शौर्याची गाथा कवी कुसुमाग्रज यांनी "वेडात मराठे वीर दौडले सात" या अजरामर कवितेत अमर केली असून ती भारतरत्न लता मंगेशकर यांनी स्वरबद्ध केली आहे.