पन्हाळा किल्ला
जुने नाव: पन्नगालय (सर्पांचे निवासस्थान)
स्थान: कोल्हापूरपासून सुमारे २० कि.मी. वायव्येस
समुद्रसपाटीपासून उंची: ९५३ मीटर
संक्षिप्त इतिहास
पन्हाळा किल्ला हा शिलाहार वंशातील राजा भोज द्वितीय यांनी इ.स. ११८७ मध्ये बांधला. त्यानंतर हा किल्ला यादव राजा सिंहण यांच्या ताब्यात गेला आणि पुढे इ.स. १४८९ मध्ये आदिलशाहीच्या अधिपत्याखाली आला.
पन्हाळा किल्ल्याला मराठा साम्राज्याच्या इतिहासात अत्यंत महत्त्वाचे स्थान आहे. २८ नोव्हेंबर १६५९ रोजी छत्रपती शिवाजी महाराजांनी हा किल्ला जिंकला आणि जवळपास दीड वर्ष येथे वास्तव्य केले.
पन्हाळा ते विशाळगड – इतिहासातील सुवर्ण अध्याय
२ मार्च १६६० रोजी आदिलशाहीचा सरदार सिद्दी जौहर याने सुमारे ३०,००० सैनिकांसह पन्हाळा किल्ल्याला वेढा घातला. दीर्घकाळ चाललेल्या वेढ्यामुळे किल्ल्यातील अन्नसाठा संपला आणि परिस्थिती अत्यंत कठीण झाली.
अशा वेळी १३ जुलै १६६० रोजी, आषाढी पौर्णिमेच्या मुसळधार पावसाळी रात्री, छत्रपती शिवाजी महाराजांनी सुमारे ६०० मावळ्यांसह विशाळगडाकडे प्रयाण करण्याचा निर्णय घेतला. शत्रूची दिशाभूल करण्यासाठी त्यांनी शरणागतीचा संदेश पाठवला आणि त्याच संधीचा फायदा घेत किल्ल्यातून सुटका केली.
महाराजांच्या ऐवजी शिवा काशीद यांनी स्वतःला शिवाजी महाराज म्हणून शत्रूच्या स्वाधीन केले. या महान बलिदानामुळे महाराजांना सुरक्षितपणे पुढे जाण्यास वेळ मिळाला.
ही गोष्ट समजताच सिद्दी जौहरने सिद्दी मसूद याला पाठलागासाठी पाठवले. विशाळगडाच्या मार्गावरील घोडखिंड येथे वीर बाजी प्रभू देशपांडे यांनी केवळ ३०० मावळ्यांसह शत्रूला तब्बल २२ तास रोखून धरले.
विशाळगडावर महाराज सुखरूप पोहोचल्याची तोफेची गर्जना ऐकेपर्यंत बाजी प्रभूंनी प्राणपणाने लढा दिला आणि त्यानंतर वीरमरण पत्करले. त्यांच्या अद्वितीय पराक्रमाच्या स्मरणार्थ घोडखिंड या ठिकाणाला पुढे पावनखिंड असे नाव देण्यात आले.
यानंतर इ.स. १६६१ मध्ये आदिलशहाने किल्ला पुन्हा जिंकला. मात्र ६ मार्च १६७३ रोजी अण्णाजी पंत आणि कोंडाजी फर्जंद यांच्या नेतृत्वाखाली मराठ्यांनी पुन्हा हा किल्ला स्वराज्यात सामील केला. इ.स. १७८२ पर्यंत पन्हाळा मराठा राज्याची राजधानी म्हणूनही ओळखला जात होता.
पश्चिम घाटातील महत्त्वाच्या मार्गांवर नियंत्रण ठेवण्यासाठी हा किल्ला अत्यंत रणनीतिकदृष्ट्या महत्त्वाचा मानला जात होता.
पाहण्यासारखी ठिकाणे
- पुसाटी बुरूज – शत्रूच्या हालचालींवर लक्ष ठेवण्यासाठी बांधलेला बुरूज. येथून मसाई पठाराचे अप्रतिम दृश्य दिसते.
- तीन दरवाजा – किल्ल्याचा भव्य आणि अत्यंत सुरक्षित प्रवेशद्वार.
- अंबरखाना (धान्य कोठार) – गंगा, यमुना आणि सरस्वती अशी तीन विशाल धान्य कोठारे असून येथे सुमारे २५,००० खंडी धान्य साठवले जाई.
- वीर बाजी प्रभू देशपांडे स्मारक – स्वराज्यासाठी प्राणार्पण करणाऱ्या महान योद्ध्याचे स्मारक.
- चार दरवाजा – किल्ल्याचा प्राचीन मुख्य प्रवेशद्वार. आज त्याचे अवशेष पाहावयास मिळतात.
- सोमेश्वर तलाव व मंदिर – किल्ल्यातील प्राचीन शिवमंदिर आणि सुंदर तलाव.
- वीर शिवा काशीद स्मारक – छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या रक्षणासाठी बलिदान देणाऱ्या शिवा काशीद यांचे स्मारक.
- सज्जा कोठी – वारणा खोऱ्याचे विहंगम दृश्य दाखवणारी तीन मजली ऐतिहासिक वास्तू.
- अंधार बाव – प्राचीन स्थापत्यकलेचा उत्कृष्ट नमुना असलेली ऐतिहासिक विहीर.
- नायकिनीचा सज्जा (कलावंतिणीचा सज्जा) – प्राचीन काळी नृत्य आणि संगीत कार्यक्रमांसाठी वापरले जाणारे ठिकाण.
- नागझरी – किल्ल्यातील ऐतिहासिक जलाशय.
- तबक उद्यान – सुंदर उद्यान आणि सर्प संग्रहालय.
राहण्याची व्यवस्था
पन्हाळा येथे पर्यटकांसाठी अनेक हॉटेल्स, रिसॉर्ट्स, लॉज आणि भोजनालये उपलब्ध आहेत.
जवळील पर्यटनस्थळे
- मसाई पठार – ५ कि.मी.
- ज्योतिबा मंदिर – १२ कि.मी.
- पैजारवाडी – १५ कि.मी.
- आंबा घाट – ५० कि.मी.
पन्हाळा हा आज आपल्या ऐतिहासिक किल्ला, समृद्ध मराठा वारसा, निसर्गरम्य वातावरण आणि आल्हाददायक हवामानामुळे कोल्हापूर जिल्ह्यातील सर्वात लोकप्रिय हिल स्टेशन आणि पर्यटनस्थळांपैकी एक मानला जातो.